GJUMI

Cdo nate, ne pothuaj te njejten kohe, ju shihni oren, gogesini dhe pergatiteni per te fjetur. Ju shtriheni ne krevat me dritat te fikura dhe syte mbyllur, duke pritur qe ndjenjat e pergjumjes tu perfshije dhe tu coje ne ate gjendje ne te cilen ju do te kaloni rreth 8 oret e ardhshme.

Ju kaloni afersisht nje te treten e jetes suaj ne gjume. Per shume njerez kjo do te thote rreth 25 vjet. Perderisa ju flini pak a shume rregullisht cdo dite, ju thjesht e konsideroni gjumin si nje te vertete te pashmangshme. Pikerisht tani shkencetaret po mesojne disa nga shume misteret e gjumit dhe enderrimit.

Ne tregimin tone te hapjes, ne permendem disa nga testet e perdorura per matjen e gjumit. Po ti hedhim nje sy privimit nga gjumi mund te jemi ne gjendje qe te marrim disa shpjegime per funksionet e gjumit ne jeten e perditshme.

Le te fillojme me disa nga teknikat matese te perdorura ne kerkimet per gjumin.

Kerkimet per gjumin shpesh kryhen ne laboratoret universale te gjumit ku ndryshoret mund te vezhgohen me kujdes dhe te kontrollohen. I eksperimentuari shtrihet ne nje shtrat te rehatshem nderkohe qe eksperimentuesi pergatitet qe te regjistroje te dhenat elektrofiziologjike. Mbi kete fiksohen elektroda (pajisje regjistruese) te cilat sherbejne per te matur valet e trurit. Regjistrimi i aktivitetit te valeve trunore quhet elektroencefalograme (EEG). Elektrodat lidhen gjithashtu ne fytyre dhe ne trup per te matur ndryshore te tilla si: ritmin e zemres (EKG), tensionoin e gjakut, temperaturen, levizjen e syve (EOG), aktivitetin e muskujve te skeletit (EMG), dhe frymemarrjen (Hasset, 1978). Pastaj te eksperimentuarit i kerkohet qe te qetesohet dhe te flere (Kjo, natyrisht, mund te kerkoje pak praktike).

Gjate gjendjes se zgjimit, EEG – ja tregon dy modele baze te valeve trunoe aktivitetin alfa dhe aktivitetin beta. Aktiviteti alfa ka nje frekuence prej 8 – 12 Hc dhe prodhohet kur nje person eshte i shtendosur dhe duke pushuar ne qetesi me syte te mbyllur. Aktiviteti beta ka nje frekuence prej 13 – 30 Hc dhe prodhohet kur nje person eshte me syte e hapur. Pushimi do te prodhoje nje EEG alfa, ndersa leximi i ketij libri duhet te prodhoje nje EEG beta.

Qual è la vera felicità e quando ci piace

I punti di felicità devono prima essere cercati nel presente, nelle cose che hai e fai, nei sentimenti delle persone che amiamo e ci amano. Secondo lo psicologo, il dr. Giuliana Proietti, la felicità può essere un piacere nel raggiungere un obiettivo che ti sei stancato o che hai lavorato duramente per raggiungere.
Spesso, tuttavia, abbiamo imparato che le persone sono molto più felici durante il periodo in cui sperano in qualcosa da ottenere, rispetto a quando otteniamo ciò che abbiamo desiderato, perché quei momenti sono più drastici nel senso buono della parola .

Per il semplice fatto che motivare a fare qualcosa fa sentire le persone più importanti, utili, piene di energia, audaci e forti. Una volta che l’obiettivo dell’adrenalina scompare e l’umore diventa rapidamente depresso. Quindi il segreto è sempre quello di avere un progetto che lo farà senza pensare che la felicità debba necessariamente venire dopo: la speranza per il futuro e il godimento del presente è il massimo della saggezza umana e della saggezza.

La felicità non è uno stato costante, ma uno stato del momento. Quando sei felice, i gesti del corpo cercano di spostarsi dalla posizione precedente, rendendola più visibile, sei desideroso di sorridere, a contatto con altre persone.

La felicità in realtà ti dà la sensazione di essere troppo bravo per farti sentire forte, pronto a far fronte a qualsiasi paura o disabilità. Questi sentimenti sono l’opposto della felicità, perché proiettano aspettative nel futuro, non hanno l’opportunità di rallegrarsi ora, in questo momento.

Le persone che sono generalmente gelose hanno difficoltà a sperimentare la vera felicità perché non sono mai soddisfatte del presente e persino stressano e perdonano di provare le delizie della vita perché si concentra molto sui problemi e le preoccupazioni degli altri. La felicità è sentire ciò che è bello nella vita.

Questa è l’abilità individuale, non una riserva di possibilità: tutti possiamo essere felici se impariamo a capire come farlo. In effetti, per vivere una vita felice, tutti abbiamo bisogno di poter godere di ciò che già abbiamo.

Ognuno di noi pensa che ci sia qualcosa che ancora manca di essere felice: matrimonio, lavoro, carriera, casa, laurea, vacanze. Quindi la felicità, sempre spinta, ci tiene fuori dai piedi. Ricorda che non importa quanto abbiamo, ma quanto ci rallegriamo per ciò che abbiamo.

What is psychology?

Dear readers today I speak to you about psychology as a science, what is psychology, the formulation and verification of hypotheses, methods of correlations, the experimental method, the observational method and in the end for data collection.

 

These are some questions for which I answer in the following article.

 

So let’s start with the first question which is what psychology is.

To give a answer to the first question let me tell that for the first time Wundt was the first to use the term “psychology” to define its own scientific interests. But the German scholar does not even think of correlating this term with a precise definition. Indeed, his work and the work of other psychologists who followed him led him to always give new meaning to this term, which has come to take on different and multi-faceted connotations.

 

By psychology we mean, in a general sense, science, which investigates the psychic activity and the behavior of each of us to define the laws. However, in defining psychology we can refer to three conceptions that have historically been superimposed and opposed but which today can be traced back to a substantial unity.

 

In the first place, it can be seen as the science that studies the active psychic of living beings, meaning “individual psychic” by individual subjectivity, that is a set of phenomena that can be directly observed only by the one in which they are determined. Alternatively, psychology can be understood as the science that studies the behavior of human beings, meaning by “behavior” the relationships obediently obsessible, that is a set of phenomena that can be observed in other individuals and include not only gestures and words, but also the ‘esspresione of the inner relazoni and the interpretation of the actions that are caused by the different circumstancings. Finally, it is science that studies the personality of individuals, which is, for “personality” we understand the bio-psycho-social individuality in which every living being can be recognized, that is, the dynamic unity in which three aspects are integrated. they are (the biological aspect, the psychological aspect, and the social aspect) under which each of us can be examined. But it is also important to underline that psychology is essentially a bipolar science: biological and social.

 

Psychology and its method

 

As already clear from this first short definition, psychology, as it is proposed as a complex and multi-faceted discipline, has a privileged object of study: the mind. As such the mind was the object of the study of the philosophers, well before the birth of the first psychiatric schools that proposed to elevate psychology to the rank of a scientific discipline.

 

If we want to approach the world of psychology it is therefore natural to ask ourselves what is the difference between the attention to the mental propia of scientific psychology and which of the preceding currents of thought. Diversity is essentially in the ways of approaching the study of the mind: since its inception scientific psychology has dealt with incisively the problem of methodology, according to the need to define an approach that respects the fundamental characteristics of the scientific methodologies already recognized. and at the same time consider the pecularity of his object of study. Thus the psychological methodology has been configured as a specific scientific methodology, which makes use of the development of specific theoretical conceptions and of its own empirical data.

 

But it is legitimate to ask: what makes psychology actually scientific?

 

To answer this question I would say that psychology seen as a science that studies the mind through observation and analysis of behavior can be defined primarily as an empirical science (its observations are direct and not mediated) and objective (the his observations are never subjective, but must always be regulated by strict criteria).

Consequently, the rules that are considered as a guide to psychological research are precise and rigorous, such as to make it possible to generalize the results obtained in a single research. Psychologists in fact always tend to verify hypotheses that we could define as “local” and then come to formulate theories that are more general.

 

This possibility to generalize, thanks to the methodological rigor, the results of the research conducted in the psychological field, as well as the possibility to elaborate a model on the basis of which the scholars will produce correct predictions regarding phenomena analogous to those investigated, and also one of the criteria of scientific guarantee of the psychological method.

 

Naturally a scientific research is composed of several moments and several other factors that contribute to its completeness and its scientific validity. Let’s try to analyze how psychologists proceed concretely in their work.

 

Che cos’è la psicologia

Cari lettori oggi  vi parlo sulla psicologia come scienza, che cos’e la psicologia, la formulazione e la verifica delle ipotesi, dei metodi di correlacioni, del metodo sperimentale, del metodo osservativo ed in in fine per la raccolta dei dati.

 

Queste sono alcune domande che per le qualli rispondero nel seguente articolo.

 

Allora cominciamo con la prima domanda la qualle e che cos’e la psicologia.

 

La risposta della prima domanda e questa. Per la prima volta e stato Wundt a uttilizare per primo il termine “psicologia”, per definire i propri interessi scientifici. Ma lo studioso tedesco non penso nemmeno a correlare questo termine con una definizione precisa. Anzi il suo lavoro e il lavoro dei altri psicologici che i qulli lo hanno seguito ha portato a dare sempre nuovi significanti a questo termine che e arrivato ad assumere connotazioni differenti e multisfaccettate.

 

Per psicologia si intende, in senso generale, la scienza la qualle indaga l’ attivita psichica e il comportamento di ognuno di noi per definire i leggi. Tuttavia nel definire la psicologia si puo fare riferimento a tre concezioni che storicamente si sono sovrapposte e contrapposte ma che oggi si possono ricondurre a una sostanziale unita.

 

In primo luogo essa puo essere vista come la scienza che studia l’attiva psichica degli essere viventi, intendendosi per “attiva psichica” la soggettivita individuale, cioe un insieme dei fenomeni i qualli possono essere diretamente osservati soltanto da colui nel quale si determinano. Alternativamente la psicologia puo essere intesa come la scienza che studia il comportamento degli essere umani, intendendosi per “comportamento” le relazioni obbietivamente osserbabili, cioe un insieme dei fenomeni che possono essere osservati nei altri individui e comprendono non soltanto gesti e parole, pero anche l’esspresione delle relazoni interiori e l’interpretazione degli atti i qualli si causano dalle diverse circonstanze. Infine essa e la scienza la qualle studia la personalita dei singoli, cioe per “personalita” noi capiamo l’individualita bio-psico-sociale nella quale puo essere riconosciuto ogni essere vivente, cioe l’unita dinamica in cui si integrano tre aspetti i qualli sono (l’aspetto biologico, l’aspetto psicologico, e l’aspetto sociale) sotto i qualli puo essere esaminato ognuno di noi. Pero e anche importante sottolineare che la psicologia si propone essenzialmente come una scienza bipolare: biologica e sociale.

 

La psicologia e il suo metodo

 

Come risultera gia chiaro da questa prima breve definizione, la psicologia, per quanto si proponga come una disciplina complessa e multisfaccettata, ha un oggetto di studio privilegiato: la mente. In quanto tale la mente era oggeto di studio dei filosofi, ben prima dalla nascita delle prime scuole psiclogiche che si proponessero di elevare la psicologia al rango di una disciplina scientifica.

 

Volendo avvicinarsi al mondo della psicologia viene dunque spontaneo chiedersi quale sia la differenza tra l’attenzione al mentale propia della psicologia scientifika e qualle delle correnti di pensiero precedenti. La diversita sta essenzialmente nelle modalita di avvicinarsi allo studio della mente: fin dal suo inizio la psicologia scientifica ha affrontato in modo incisivo il problema della metodologia, in funzione dell’esigenza di definire un’impostazione che rispettasse le carateristiche fondamentali delle metodologie scientifiche gia riconosciute e nel contempo considerasse la pecularita del suo oggetto di studio. Cosi la metodologia psicologica si e venuta configurando come una metodologia scientifica specifica, che si avvale dello sviluppo di specifiche concezioni teoriche e dei propri dati empirici.

 

Ma e comunque legittimo domandarsi: che cosa rende effettivamente scientifica la psicologia?

 

Per rispondere a questa domanda io direi che la psicologia  vista come scienza che studia la mente attraverso l’osservazione e l’analisi del comportamento puo essere definita in primo luogo come scienza empirica (le sue osservazioni sono dirette e non mediate) e obiettiva (le sue osservazioni non sono mai soggettive, ma devono sempre essere regolate da criteri rigorosi).

Di conseguenza le regole che si pognono come guida alla ricerca psicologica sono precise e rigorose, tali da permettere di generalizzare i risultati ottenuti in una singola ricerca. Gli psicologici infatti tendono sempre a verificare ipotesi che potremmo definire “locali” per poi arrivare a formulare teorie che abbiano carattere piu generale.

 

Questa possibilita di generalizzare, grazie al rigore metodologico, i risultati delle richerche condotte in ambito psicologico, oltre alla possibilita di elaborare un modello sulla base del qualle gli studiosi potranno produrre predizioni corrette relativamente a fenomeni analoghi a quelli indagati, e anche uno dei criteri di garanzia di scientificata del metodo psicologico.

 

Naturalmente una ricerca scientifica e composta da piu momenti e da diversi altri fattori che contribuoiscono alla sua completezza e alla sua validita scientifica. Proviamo ad andare ad analizzare come gli psicologici procedono concretamente nel loro lavoro.

 

Permbushja e profecise vetjake

Pershtypja e pare e gabuar shpesh shoqerohet me efekte negative. Ne rast se nje njeri e konsiderojne jomiqesor, sjellja jone ndaj tij ben qe ai te pergjigjet po ne kete menyre. Nepermjet sjelljes sone nxitim sjelljen jomiqesore te tjetrit. Kur pershtypja jone e pare e gabuar behet realitet, realizohet permbushja e profecise vetjake. Eshte e natyrshme qe ndaj sjelljes sone jomiqesore, tjetri nuk do te sillet miqesisht me ne.

Ne kete kontekst, eshte i njohur eksperimenti i telefonit – disa burrave iu treguan fotografia e nje femre te bukur, ndersa disa te tjereve i nje te shemtuare. Te paret u shfaqen erotike, folen miqesisht me gruan e bukur, ndersa burrat e tjere mbajten qendrim te kundert me te paret.

Vleresimi i bisedave telefonike nga grate. Secili nga burrat ne kete eskperiment, duke u bazuar ne fotografine qe kishte pare, u be ne menyre te tille qe edhe reagimi i femrave te ishte ai qe ata prisnin. Ajo u be personi qe ai priste te ishte.

 

Menyra dhe serioziteti si ne i shpjegojme shkaqet e sjelljes te te tjereve, ndikojne fuqimisht ne sjelljen tone.

 

Proceset e atribuimit kauzal

 

Atribuizimi kauzal, shkakor, eshte nje menyre tjeter per te shkuar “tej informacionit te dhene”, kryesisht kur informacioni (qe subjekti zoteron) eshte i papajtueshem me skemat e veta personale ose sociale.

 

Shume nga situatat sociale ku jemi pjesemarres aktivizojne analizen kauzale te tipit te nenkuptuar dhe, per kete, mund te mos jeni te vetedijshem. Ne jete ndeshemi me nje mori situatash ku analiza kauzale behet me qellim te caktuar, gje qe kerkon si kohe ashtu edhe “lodhje mendore”. Jane situatat ku gjerat nuk rrjedhin si duhet ose qe te habitin, sepse nuk jane te parashikueshme. “Si ka mundesi qe miku im me pershendeti aq ftohte sot ne mengjes?” Kjo eshte nje “situate klasike”, e cile kerkon te vrasesh mendjen per te gjetur shkakun per ate sjellje te gjykuar si e befasishme. Cili do te ishte shpjegimi, cilat do te ishin pyetjet qe do t’i drejtonim vetes ne nje situate te tille. Ja, disa shembuj: “ ndoshta e kam fyer”, ndoshta eshte zgjuar me humor te keq” ose “ndoshta ne diskutimin qe beme mbreme, ai i ka keqkuptuar disa nga theniet e mia”. “Cili eshte motive kryesor qe, perballe ndodhive jot e zakonshme, ose ne pamje te pare te pashpjegueshme, nuk kufizohemin vetem ne njohjen e situates, por kerkojme shkakun qe e ka prodhuar dhe qe e ka shkaktuar? Motivi kryesor duket se qendron ne nevojen qe kane njerezit per te parashikuar te ardhmen dhe te kontrollojne ngjarjet. Cdo njeri duhet te kujtoje si shkojne gjerat ne rast se deshiron te jete ne gjendje te ndikoje ne rrjedhjen e ngjarjeve.

 

Psikologu i pare qe studioi keto dukuri, ishte Haideri. Sipas tij, kriteri themelor per interpretimin e sjelljes se dikujt konsiston ne saktesimin e shkakut te sjelljes se personit (shkak i brendshem) apo ne mjedisin ku ndodhet (shkak i jashtem) apo ne te dy. Shkaku i brendshem i sjelljes lidhet drejteperdrejte me faktoret personale dhe me motivimin ose aftesite. Le te mendojme qe nje student duhet te pergatite nje ese per seminarin e mesem. Ne mund te imagjinojme kombinime te faktoreve te brendshem si, per shembull, i mungon motivimi i mjaftueshem per zgjidhjen e detyres ose ai deshiron ta shruajne esene, por qe nuk i ka aftesite per ta realizuar kete.

Krahas faktore te brendshem, duhet te kemi parasysh edhe faktoret e jashte, te cilet mund ta favorizojne apo ta pengojne zgjidhjen e detyres. Ne rast se kjo detyre per studentin eshe shume e thjeshte, atij do t’i duhet pak motivim dhe pak aftesi; ne rast se detyra eshte e veshtire, niveli i motivimit dhe i aftesive te tij nuk do te jete i mjaftueshem. Po keshtu, faktor i jashtem ne mosrealizimin e detyres mund te jete edhe mungesa e energjise elektrike. Si perfundim, fakti qe nje person  ka apo jo sukses ne realizimin e nje projekti varet nga veshtiresia e detyres (faktore te jashtem) si dhe nga forcat personale (faktore i te brendshem)

 

Atribuimi i pergjegjesise

 

Ne shume situata  nuk mjafton veten te evidentohen faktoret qe shkaktuan ngjarjen, por te evidentohet edhe pergjegjesia per ngjarjen qe ndodhi. Degjojme qe nje njeri ka vrare komshiun, ne kendveshtrimin kauzal do t’i benin pyetjen vetes “kush”. Por edhe me dhenien e pergjigje kesaj pyetjeje ceshtja mbetet ende e hapur.. Komshiu u vra per pasoje te nje fataliteti apo ishte vrasje e qellimshme?

Sipas Hajderit, eshte e mundshme te dallohen nivele te ndryshme te pergjegjesise qe percaktojne sa fajtor eshte personi per ngjarjen ne fjale.

Niveli me i hershem eshte i asociacimit. Per shembull, mund te quhet pergjegjes per asocim ai qe, duke mos vene re humorin e keq te komshiut, nuk nderhyri per ta per ta ndihmuar apo per t’i dhene kuraje; si rrjedhoje ne menyrete terthorte, ai mundesoi vrasjen. Pergjegjesia kauzale eshte e atij qe ndermori aksionin qe shkaktoi ndodhine ne fjale (ne rastin tone vdekjen e komshiut) per te cilen nuk kishte qellim ose aftesine per ta parashikuar; keshtu mund te mendohet per nje aksident. I tille eshte edhe rasti kur nje gjuetar, ne vend qe te qelloje kafshen, pa dashur qellon shokun. Pergjegjesia eshte e qellimshme kur sjellja e atij qe realizon nje akt eshte e vetedijshme per pasojat qe sjell.

Se fundi, mund te konsiderohet e justifikueshme sjellja qe, megjithese shkakton pasoja negative, u manifestua si pergjigje e rrethanave specifike (per shembull, vrau dike per te mos lejuar qe ai ta vriste).

 

Gjykimi shoqeror

 

Gjykim: forme e te menduarit logjik, me te cilin pohojme ose mohojme dicka per nje a me shume objekte, dukuri oe per vetite e tyre). Gjykimi yne per ate qe bejne njerezit dhe shtetet, varet nga shpjegimi qe u japim veprimeve te tyre. Duke u mbeshtetur ne shpjegimet tona, veprimin miqesor te nje tjetri e konsiderojme si perkedheli e menduar ose si perpjekje per te fituar simptine tone.

 

Peerfundimet qe arrijme lidhur me veprimet e te tjerve, percaktojne reafgimin tone ndaj tyre dhe vendimet tona ne lidhje me ata.

 

Nga sa thame me siper, si do t’u pergjigjeshit ketyre pyetjeve:

  1. Aksidenti i princeshes Diana – “Kush e kishte faijin”?

 

  1. Shtator 1983 Bs rrezoi avionin e linjes koreane, duke vrare 269 vete

 

  1. Korrik 1988, kryqezori amerikan ne Gjirin Persik rrezoi avionin e linjes ajrore iraniane duke vrare 290 vete.

 

Ruset rrezuan avionin se menduan se kaloi kufirin dhe ishte avion spiun? Amerikanet e rrezuan se dyshuan se kishte raketa dhe do te qellonte?

 

Teoria e atributit

 

Teoria e atributit analizon menyren e shpjegimit te sjelljes se njerezve. Me ane te kesaj teorie njerezit shpjegojne sjelljen e te tjereve ne dy menyra te cilat jane.

 

  1. Duke bere pergjegjese dispozitat e brendshme
  2. Duke bere pergjegjese situatat dhe rrethanat e jashtme

 

Dallimi midis shkaqeve te brendshme (dispozitave) dhe te jashtme (te situates) disa here te erreson, sepse situata e jashtme prodhon ndryshime te brendshme. Kur thuhet se nej nxenes eshte i frikesuar, eshte nje menyre e shkurter per te thene qe “shkolla i frikeson nxenesit”. Situatat veprojne mbi dispozitat.

 

Modeli i kovariacionit i Kelej

 

Ne shume situata individet ndeshen me shembuj te ndryshem te se njejtes ndodhi ose te ndodhive te ngjashme. Le te supozojme se kemi te bejme me kete ngjarje: nje student mendon se kupton fare pak nga ato qe shpjegon pedagogu X. Studenti eshte i shqetesuar dhe kerkon te gjeje shkakun perse ndodh kjo. Sipas Kelej, personat, qe perjetojne situata te ngjashme me ato qe treguam me siper, vleresojne informacionin qe ka te beje me kovariacionin ( Parimi i kovariacionit – nje efekt i atribuohet nje situate qe eshte e pranishem kur efekti eshte i pranishem) ne tre dimensione, te cilat jane:

 

  1. Dallimi – eshte pedagogu i vetem qe shpjegimin e tij thuajse e kuptoj, ndersa leksionet e pedagogeve te tjere i kuptoj fare mire? Po ne te kaluaren me ka ndodhur te perjetoje te njejten situate edhe me pedagoge te tjere?

 

  1. Qendrueshmeria – me ka ndodhur gjithnje qe ta kuptoj pak pedagogun X apo kjo ndodi vetem ne leksionin e sotem?

 

  1. Miratimi – edhe studentet e tjere nuk e kuptojne shpjegimin e X?

 

Kerkimet eksperimentale qe jane bere per te vene ne prove modelin e kovariacionit te Kelej vertetuan parashikimin e kenaqshem – dimensioni i dallimit, i qendrueshmerise dhe i miratimit, jane rezultate te rendesishme ne prodhimin e atributeve kauzale.

 

Gabimi themelor i atributit

 

Sjellja e individeve eshte fryt i nje kompklesi kombinimesh te faktoreve situative por edhe te dispozitave personale. Le te mendojme nje atlet qe me proven e pare arrin te behet rekordmen; te cilet jane faktoret qe bene te mundshem kete arritje te madhe? Eshte e kuptueshme se kur atleti nuk ka formen ideale, nuk perqendrohet si duhet, ne rast se nuk jeton i teri me proven qe do te ndermarre, suksesi nuk mund te arrihet. Por edhe kur te gjitha dispozita personale ai i ka, ai do te behet rekordmen vetem ne rastin kur ne te njejten kohe do te realizohen edhe faktoret e mjedisit qe favorizojne paraqitjen e mire te tij. Ndermjet ketyre faktoreve permendim: mungesen e fryrjes se eres perballe,  kepucet e tij te jene enkas per garen, dieta e mbajtur prej tij te kete qene korrekte etj. Kur ne vrojtojme dhe vleresojme sjelljen e personave qe na rrethojne, kemi prirjen qe sjelljen e tyre t’ua atribuojme me teper dispozitave qe zoterojne se situates, perdorim konceptin gabimi themelor i atributit; me fjale te tjera, nenvleresojne ndikimin e faktoreve te situates dhe mbivleresojne rolin e faktoreve te brendshem.

 

Mesimi me i rendesishem i psikologjise sociale eshte ndikimi qe kemi nga mjedisi shoqeror.

 

Ne cdo rast, gjendja jone e brenshme dhe ajo qe themi e bejme, varen nga situata dhe ajo qe i sjellim situates.

 

Kur shpjegojme sjelljen e dikujt, ne nenvleresojme situaten dhe mbivleresojme shkallen e pasqyrimit te tipareve dhe te qendrimeve te individit.

 

Mosmarrja parasysh e situates quhet gabimi themelor i atrubutit  e cila eshte tendenca qe kane vezhguesit per te nenvleresuar ndikimet e situates dhe per te mbivleresuar ndikimet e dispozitave mbi sjelljen. Gabimi themelor i atributit shfaqet ne shkalle me te gjere kur i sherben interesit tone.

 

Ne kemi prirjen per te menduar se te tjeret jane ashtu sic shfaqen. Ju kujtohet Hirushja – ne mbremje me princin dhe ne shtepi me njerken. Ne kryejme gabimin themelor te atributit kur shpjegojme sjelljen e te tjereve, Ndersa ne, shpesh e shpjegojme sjelljen tone sipas situates, duke i quajtur te tjeret pergjegjes per sjelljen tone. Kur behet fjale per sjelljen tone, ne zakonisht perdorim folje qe pershkruajne fjale per dike tjeter, ne e pershkruajme ate: “Ai eshte i mbrapsht”.

 

Ndryshimet mes kulturave

 

Edhe kulturat ndikojne ne gabimin themelor te atribuimit. Bota perendimore kerkon nga njerezit qe te mendojne se eshte individi dhe jo situtata qe ndikon mbi sjelljen – “ me dispoziten dhe qendrimin e duhur, gjithesecili mund te kaperceje cdo problem”.

 

Ne kulturat kolektiviste, rrallehere ndodh qe njerezit t’i perceptojne te tjeret si pas dispozitave personale.

 

Sa themelor eshte gabimi kryesor i atribuimit?

 

Per t’i dhene pergjigje kesaj pyetjeje une do thoja se shume thone se nje prirje atributi duhet marre si e vertete.

Shume perfshijne detyrime te qarta (kur jemi ne kishte, ne nje interviste pune etj).

 

Atribuimi i sjelljes mbi dispozitat dhe jo mbi situaten krijon demtim. “Shumica e njerezve te varfer nuk jane pertace…. Ata marrin autobusin e mengjesit… Ata rritin femijet e te tjereve…. Ata pastrojne rruget. Jo, jo, ata nuk jane pertace” – Ate Xhesi.

 

Pse e studiojme gabimin themelor te atributit

 

Vazhdojme te “ merremi me gabimet dhe huqet e mendimit shoqeror”. Nje student tha: “ Psikogolet sociale nxjerrin rezultate duke bere lojera magjie me njerezit”. Por, eksperimentet ne psikogjine sociale nuk zhvillohen per te treguar sa “budallenj jemi ne, te vdekshmit”, por per te treguar si mendojme ne per veten dhe per te tjeret.

 

  1. Nese aftesia jone per iluzion dhe vetemashtrim eshte shokues, mos harroni se menyrat si mendojne pergjithesi jane pershtatese.

 

  1. Arsyeja per t’u perqendruar mbi prirjet qe pushtojne mendimin tone eshte se ne jemi te pavetedijshem per to. Eshte kjo arsyeja qe letersia boterore shpesh portretizon krenarine dhe ne pak raste deshtimet njerezore. Qe te perforcojme arsyetimin tone shoqeror ne duhet te zhvillojme aftesite tona per mendimin kritik.

 

Permbledhje:

 

Ne shpjegimin e sjelljes se te tjereve ne kryejme gabimin themelor te atributit – i quajtur edhe prirja e perkatesise. Vleresojme kaq shume tiparet dhe qendrimet e brendshme, saqe nuk marrim parasysh detyrimet e situates, edhe kur keto jane te dukshme.

 

Njerezit nuk jane objekte pa shpirt; keshtu, kur nje individ vepron, ne nuk marrim parasysh ererat e situates, por mendojme per shtysa te brendshme. Ne jemi me te ndjeshem ndaj ndikimeve te situates mbi veten tone.

 

Ndertimi i interpretimeve dhe i kujtimeve

 

Parakoncepti yne prin menyren e perceptimit  dhe te intepretimit te informacionit. Ne nuk i pergjigjemi realitetit ashtu sic eshte, por ashtu sic e ndertojme ne. Ashtu sic jam, ashtu shoh.

 

Edhe nje stimul i thjeshte mund te godase ne menyre te ndryshme dy individe. Te thuash se X eshte kryeminister i shkelqyer i Shqiperise, eshte nje e vertete e madhe per nje simpatizant te tij, por eshte nje prirje e gabuar per dike qe e sheh me percmim. Admiruesit e sportit mendojne se arbitri mban gjithmone anen e skuadres kundershtare.

Kur keni nje bindje, ajo ndikon mbi menyren e perceptimit te informacionit qe lidhet me te. Kur e shihni nje grup si te rrezikshem, ju i interpretoni veprimet e tij si te dyshimta dhe te rrezikshme.

 

Njerezit jane me pak kritike ndaj informacionit qe mbeshtet perfundimin e tyre te parapelqyer.

 

Parakoncepti lekund  edhe shkencetaret. Ka nje realitet objektiv perjashta, por ne e shohim ate nepermjet syzeve te bindjeve, qendrimeve dhe vlerave tona. Kjo eshte nje arsye per bindjet tona per gjithacka tjeter. Ka nje realitet te tere perjashta, por kuptimi yne per te ndertohet brenda mendjes.

 

Eshte shume veshtire t’i heqesh vleren nje mashtrimi, pasi individi krijon bindjen se ka dicka racionale ne te. Ruajtja e bindjes eshte dukuria qe tregon se nje bindje mund t’i mbijetoje cdo deshmie qe hedh poshte lindjen e saj. Per te ndryshuar nje bindje duhet nje deshi me e madhe sesa per ta krijuar nje te tille.

 

A ka ndonje menyre per te ndaluar ruajtjen e bindjes? Ka nje celes shume te thjeshte – shpjegimi i se kundertes.

 

Ndertimi i kujtimeve

 

A jeni dakort qe – “Kujtesa mund te quhet nje shport ne mendjen tone, ne te cilen depozitojme materiale dhe prej se ciles marrim materiale nese eshte e nevojshme. Rastesisht dicka humbet nga shporta dhe ne themi se harrojme.

 

Kerkimet psikologjike kane vertetuar te kunderten. Shumica e kujtimeve nuk jane kopje te pervojave qe qendrojne te depozituara ne banken e kujteses. Mund te themi se ne ndertoje kujtime dhe i largojme ato, pasi kujtimi kerkon arysetim ne retrospektive. Ato nxjerrin ate qe mund te kete qene dhe japin ate qe ne besojme dhe dime.

Kujtesa nuk eshte si te lexosh nje liber; kujtesa eshte si te shkruash nje liber nepermjet fragmenteve te shkeputura”.

 

Rindertimi i qendrimeve te kaluara

 

“Nje njeri nuk duhet te turperohet te thote se ka gabuar, gje qe eshte nje menyre per te thene se sot eshte me i zgjuar se dje”.

Njerezit paraqesin nje retrospektive te mrekullueshme – ata i kujtojne ngjarjet me te bukura se c’ishin ne te vertete.

“Sa me te keqija te jene mendimet per partnerin, aq me te keqija jane kujtimet tuaja dhe kjo tregon se ju keni qendrime te keqija”.

 

“Vetepelqimi luaj lojera te neveritshme me kujtesen tone”.

 

“Te gjithe ne kemi “seder totalitare”, e cila rishikon te kaluaren ne menyre te tille qe te kenaqe pikepamjet e se tashmes”.

 

Ata qe marrin pjese ne programe vetepermiresimi shfaqin nje permiresim modest ne krahasim me mesataren. Ata mendojne; “Mbase nuk jam i perkryer, por kam qene me keq perpara; kjo me beri shume mire mua”.

 

Ridertimi i pervojave tona

 

Efekti i keqinformimit – vendosja e informacionit te gabuar ne kujtesen e nje individi lidhur me nje ngjarje ku ka qene deshmitar i saj dhe ka marre informacion te gabuar lidhur me te.

 

Ne ndertimin e kujteses, ne perdorim ne menyre te pandergjegjshme bindjet tona per mbushjen e vrimave, keshtu organizojme fragmente nga e kaluara jone ne nje histori bindese.

 

Ne mund t’i mendojme kujtimet si te depozituara ne nje rrjet bashkelidhjesh. Per te terhequr nje kujtim, na duhet te aktivizojme fijet qe cojne atje, proces ky qe quhet mbushje; mbushja eshte aktivizimi i bashkelidhjeve te vecante ne kujtese.

 

Gjykimet tona shoqerore jane nje perzierje vezhgimi e shprese, qellimi dhe pasioni.

 

Permbledhje:

 

Parakonceptet ndikojne fuqishem ne menyren e intepretimit dhe kujtimit te ngjarjeve. Paragjykimet e njerezve kane ndikim ne menyren e perceptimit dhe te intepretimit te informacionit. Eksperimentet tregojne se prirjet tona te perceptimit dhe te interpretimit te ngjarjes para dhenies se informacionit ndryshojne me ato pas dhenies, por ne e mohojme kete.

 

 

NJOHJA E TE TJEREVE DHE GJYKIMI SHOQEROR

Femijet nuk lindin si anetare te shoqerise, ata lindin te priru ndaj bashkejeteses dhe dalengadale behen anetare te shoqerise. Ne kete kendveshtrim, socializimi eshte teresia e proceseve nepermjet te cilave cdo individ, i cdo brezi, behet anetar i shoqerise ku jeton.

 

Cdo individ lind ne nje strukture sociale ku ka te beje me persona qe kujdesen per te. Ata qe merren me mirerritjen dhe me edukimin e femijeve jane ndermjetes midis ketyre dhe botes sociale.

Nje nder karateristikat themelore te socializimit fillestar eshte te realizohet ne nje mjedis te ngarkuar me ndjenja pozitive. Lidhja emotive e femijeve me personat qe merren me mirerritjen e tyre perben nje kusht vendimtar per te ardhmen e tyre si pjesetare te shoqerise.

 

Marredheniet nene – femije jane nje model i paperseritshem ku realizohet socializimi paresor dhe e gjithe fusha e zhvillimit kognitiv dhe afektiv te femijes.

 

Krahas kesaj, theksojme se identifikimi me njerez te rendesishem perben nje kusht te nevojshem qe cdo femije te njohe boten sociale dhe, ne te njejten kohe, te njohe edhe veten si person te rendesishem per te rriturit qe merren me te. Ne kete menyre, femijet kuptojne se jane me te vertete ata qe te rriturit duan. Kur femija thote: “ Une jam Sabina”, ajo  afirmon se eshte e pershtatshme ne boten sociale, ne te cilen e identifikojne – “Sabina”.

 

Gjate socializimiyt paresor vihet re progresi ne pergjithesimin e roleve dhe te qendrimeve te te tjereve, ne vecanti te babait, te nenes dhe te gjysherve. Ne funksion te kesaj, le t’i referohemi procesit te ndertimit te normave. Po marrim nje shembull: femija thyen goten e ujit (per here te pare ne jeten e tij); mamaja e qorton (pak me dashuri).

Ne kete rast, femija kujton skenen si “nena u inatos”. Ne rast se e ema do te reagoje ne situata te njejta gjithnje ne kete menyre, femija e kupton qe “mamaja do te inatoset kurdohere qe thyej goten”. Ne qofte se edhe personat e tjere te rendesishem per te (babai, gjyshja, etj.) sillen njesoj si nena, teresia e atyre qe kerkojne respektimin e normes rritet; hapi vendimtar hidhet kur femija shikon kur te gjithe jane kunder tij kur thyen goten. Norma per te eshte: “gota nuk duhet thyer”.

 

Cdo njeri perpiqet te njohe njerezit qe e rrethojne dhe t’i kuptoje ata. Kjo eshte e nevojshme dhe e domosdoshme per te vendosur dhe per te ruajtur marredhenie te dreja. Njohja e te tjereve behet jo vetem me shpjegimin e siperfaqshem te sjelljes dhe te veprimve te tyre, por edhe me synimin dhe perpjekjet qe te shpjegojme arsyet e sjelljes se tyre. Per realizimin e kesaj, ne marrim informacion te shumte per njerezit qe na rrethojne. Keshtu, per shembull, ne ditet e para te tetorit studentet presin te hyje ne auditor pedagogu i lendes. Secili nga ata e sheh per here te pare. Ne fillim e gjykojne nga pamja e jashtme, veshja, mosha, menyra si komunikon, fjalet e para te tij etj. Ne kete menyre, mbi bazen e karakteristikave siperfaqesore, ata formojne pershtpyjen fillestare per pedagogun e tyre. Ne fund te leksionit, studenti mendon se eshte gati te jape nje gjykim per pedagogun dhe te thote nese pershtypja fillestare ishte apo jo prane se vertetes.

 

Sic theksuam, per te njohur tjetrin ne mbledhim shume informacion. Pa kete informacion ne nuk do te ishim ne gjendje te bejme perceptimin e tij. Lind pyetja: si e percaktojme se cfare eshte e rendesishme ne gjithe ate informacion qe kemi vjele?

 

Ne kete proces njohes, secili nga nderton skema per njerezit dhe pervojen sociale. Fale ketyre skemave, ne sistemojme informacionin qe kemi ne kujtese, paraqesim ne mendje rrugen qe operon bota sociale, krijojme nje kornize per te kategorizuar dhe per te intepretuar informacionin me skemat sociale. Ka skema per tipa te vecante njerezish. Keshtu, skema e nenes perfshine dashurine, perkedheljen, dhembshurine, sakrifikimin e saj etj.

 

Skemat jane te dobishme se na ndihmojne te bejme kategorizimin e informacionit. Skemat i perdorim vetem kur nuk kemi shume informacion, kur nuk kemi shume fakte konkrete, kur eshte i veshtire sistemimi i tyre dhe, si rrjedhoje, percaktimi i tipit te njeriut qe duan ta njohim ne thellesi. Per te zgjidhur kete problem i biem shkurt duke perdorur skemat.

 

Gjithnje kur takojme dike kemi disa njohuri baze per ate person, te cilin e quajme person – skeme ose prototip. Keto skema perbehen nga pjese te zgjedhura informacioni, pjeset qe na bejne me shume pershtypje. Keshtu, ne rast se dike e njohim si mashtrues, cdo informacion tjeter qe do te marrim per ate do ta filtrojme ne kete skeme (eshte mashtrues).

 

Skema eshte nje teori lidhur me faktin se me cfare eshte i ngjashem nje individ; kjo teori formon parashikimet tona lidhur me veprimet e ketij individi ne situata te ndryshme. Skema e thjeshton veprimtarine mendore per interpretimin e sjelljes se individit qe na intereson.

 

Skemat ndikojne edhe ne kujtimet tona. Cdo njeri eshte i prirur te kujtojne         ato trajta apo cilesi te individeve qe lidhen me skemat. Keshtu, per shembull, nje polic na ndaloi ne rruge se nuk po ecnim mbi vijat e bardha. Pas kesaj ngarjeje, ne gjithnje e kujtojme e policin me uniformen karakteristike, autoritar, zbatues i ligjit dhe me cilesi te tjera qe lidhen me skemen e policit. Skemat ndikojne ne menyren si e perpunojne informacionin, si e organizojme dhe si e kodojme ne kujtesen tone. Pa skemat ne nuk do te kishim njelloj “harte”  mendore, e cila na tregon ate qe eshte e rendesishme dhe na kursen shume kohe ne percaktimin e te tjereve.

 

Skemat e rolit

 

Sociologet e perkufizojne rolin social si nje teresi sjelljesh qe priten qe personi t’i realizoje kur te zere nje pozicion te caktuar ne strukturen sociale. Atehere, skema e rolit eshte struktura kognitive e cila organizon dijen rreth sjelljeve te parashikuara. Per shembull, ushtrimi i nje profesioni e ben njeriun te beje vete sjellje te caktuara rutine, ku domethenia eshte kuptimi qe skema korresponduese eshte aktivizuar. Keshtu, ne rast se nje person me kerkon te zhvishem dhe me drejton pyetje krejtesisht personale, nuk do ta ndieja veten te shqetesuar ose te habitur se e di qe ky person eshte mjek dhe, si pasoje,, nje skeme u aktivizua, sipas se ciles edhe kjo sjellje e cuditshme (zhveshja) rezulton te jete e arsyeshme dhe e pranueshme.

 

Rolet fitohen me pune dhe me perpjekje, por ka edhe role qe misherohen te njeriu qe ne castin e lindjes dhe e shoqerojne dhe shoqerojne ate gjate gjithe jetes; kemi te bejme me role te ashtuquajtura “te regjistruara”, sic eshte roli seksual, raca, mosha, etj. Perdorimi i skemave te tilla pa dyshim qe e ben me te lehte jeten e subjektit perceptues, megjithese duhet t’u shmanget nje sere rreziqeve qe shkaktohen nga thjeshtezimi i madh i realitetit social. Eshte tundim i forte perdorimi i kategorive konceptuale per te pershkruar grupe njerezish te bashkuar nga nje rol social. Por kjo mund te sjellje edhe pershkrime jo plotesisht te sakta. Ja disa shembuj pershkrimesh te kategorive sociale te bazuara ne aktivizimin e skemave te rolit: “Femrat e urrejne matematiken, ato jane sentimentale dhe qajne me lehtesi”; “ Njerezit me ngjyre jane fantaziste, te dashuaruar pas muzikes dhe e gezojne jeten”, “Pleqte jane grindavece, jane pak te prirur ndaj ndryshimeve dhe shume te lidhur pas zakoneve.

 

Skemat e ngjarjve

 

Njerezit levizin e veprojne ne nje mjedis social te bazuar ne rregulla te miratuara. Te hipesh ne furgon, te telefonosh, te rezervosh vend ne nje restorant ose hotel, te shkosh ne teater etij, jane veprimtari te cilat bazohen ne sekuenca te ngjarjeve qe zhvillohen ne menyre rutine ne kontekste situatash te percaktuara sakte. Keto skema gjenerojne pershkrimin si duhet te sillemi ofrojne tregues per sekuencat e aksionit per te arritur objektivin (vajtja tek vendi ku u nisen furgonet, te zbavitesh ne teater, te flesh ne hotel etj). Ne kendveshtrimin psikologjik eshte interesante te veme ne dukje se keto skema veprojne jashte vetedijes se personit – eshte fare e thjeshte te marresh ne telefon, te hipesh ne furgon, pa reflektuar se cilat jane strukturat e njohjes qe veprojne per programimin e aksioneve tona ne situata specifike. Por, ia vlen te reflektojme kalimti sesa te rendesishme jane ato. Ja, nje shembull:

 

Ne oren 13 Admiri futet ne restorant dhe ulet ne nje tavoline. Kamarieri i sjellje menyne. Admiri i hedh nje veshtrim te shpejte gjelleve dhe zgjedh roste me sallate. Si mbaron se ngreni, paguan dhe shkon perseri ne zyre.

 

Kemi te bejme me nje sekuence te klasike te ndodhive qe behen  ne nje mjedis te caktuar. Keto skema parashikojne fazat qe jane tipike per keto lloje veprimtarish (hyrja ne restorant,  ulja, shikimi i menyse, zgjedhja e ushqimit, pagesa etj.) te cilat realizohen nga role te caktuara (klienti, kamarieri, arketari, kuzhinieri etj).

 

Krahas shume aneve pozitive, skemat kane edhe ane negative, se shpesh mbushin me informacion jo te sakte dicka qe nuk eshte e plote ne mendjen tone. Po keshtu, skemat jane mjaft te rezitence ndaj ndryshimeve. Eshte ne natyern e njeriut te modeloje fakte qe i pershtaten nje skeme ekzistuese, sesa te pranoje qe skema qe ka ndertuar eshte e gabuar, qofte edhe kur i paraqiten fakte per kete.

 

Skemat kane nenkategorizime, nje nder keta eshte stereotipi.

Stereotipi eshte nje lloj skeme qe i krijon opinionet dhe parashikimet per pjesetaret e nje grupi, vetem mbi bazen e anetaresise se tyre ne ate grup. Stereotipat shpeshhere jane te demshem.

 

Stereotipat lidhen me kategorite sociale dhe kategorite etnike (ne shumicen e rasteve pjestaret e etnive te tjera etiketohen sipas paragjykimeve qe kemi). I tille eshte edhe stereotipi i moshes. Jane te shumte njerezit qe pleqte i konsiderojne pasive, te rrjedhur nga mendte etj.

 

Nje lloj tjeter eshte stereotipi i lidhur me pjesetaret e nje grupi ku ne nuk bejme pjese. Njerezit jane te prirur t’i shohin jo me dashamiresi ata qe nuk jane pjesetare te grupit te tyre (gurp, shoqate, klase, lagje, parti etj)

 

Stereotipi i seksit, sipas ketij mashkulli, shihet si ambicioz, agresiv, kompetitiv, pershtatet me pak etj, ndersa femra: e bute, adoptohet me lehtesi, eshte pasive etj.

 

Si e formojme pershtypjen per njerezit qe na rrethojne?

 

Le te supozojme qe bashkebiseduesi juaj  ju kerkon informacion per nje njeri qe ju e njihni mire. Si do ta nisnit pershkrimin e tij? Cilat karakteristika quani me infromuese? Si do t’i organizoni elementet e ndryshme ne menyre qe bashkebiseduesi te fitoje nje pershtypje pozitive? Sic shihet, kemi te bejme me veprimtari ne te cilat eshte i perfshire cdo dite secili nga ne. Ai qe e jep informacionin i drejtohet kujteses, vazhdon me seleksionimin dhe integrimin e njohurive te fituara me pare dhe perfundon me zgjedhjen e modaliteteve gjuhesore nepermjet te cilave transmeton njohurite e veta. Ne kendveshtrimin e atij qe e merr mesazhin, mund te hipotezojme se pershkrimi i marre “perkthehet” ne nje konceptuale.

Keto njeri nderveprojne me strukturen e njohjes. Edhe ne rast se personi nuk eshte i pranishem fizikisht, ky person i pershkruar eshte bere nje lloj “objekti material” per te cilin eshte e mundshme te flasesh mire ose keq, te parashikohet ne do te sillet ne menyre te favorshme ose jo. Si realizohet ky proces kompleks?

 

I pari qe na dha te kuptojme dukurite qe kane lidhje me ate qe e jep dhe ate qe e merr informacionin, ishte Ash. Ai u nis nga hipoteza se, perceptimi (ashtu si edhe perceptimi i nje individi) eshte nje proces konstruktiv, rezultatet e te cilit jane imediate nga strukturat e interpretimit qe aktivizohen ne trurin tone. Menyra si “shohim” nje objekt te caktuar ose nje element te nje figure, varet nga konteksti ku ai eshte futur. Per shembull, elementi “l” qe shohim ne numrin I978 eshte shume i ngjashem me ate qe shohim ne fjalen “lule” , ne u  atribuojme elementeve domethenie te ndryshme, fale gjykimit te kontekstit ku secili eshte perfshire. 

Ai beri nje analize te thelle te menyres me te cilen personat arrijne te realizojne pershtypjen e pergjithshme, duke u nisur nga informacionet qe kane te bejne me tipare specifike qe pershkruajne nje individ. Kur psikologet sociale flasin per tipare, u referohen cilesive te qendrueshme, qe karakterizojne nje person (per shembull, “miqesor”, “besepak”, “dembel” etij). Ash argumentoi se ne e konceptojme personin si njesi psikologjike dhe informacionet e ndryshme qe zoterojme per te, vijne e kumtohen nga nje berthame intepretuese njesuese. Per te demostruar kete dukuri, Ash krijoi nje situate eksperimentale, sa te thjeshte, aq edhe bindese: subjekteve u tha te lexonin nje liste me tipare dhe te krijonin pershtypjen per personin e pershkruar. Grupit te pare :gjysmes se te eksperimentuarve) i tha qe eshte fjala per nje person inteligjent, i afte, punetor, me shpirt te madh, praktik dhe i vemendshem. Grupit te dyte i tha qe eshte fjala per nje person inteligjent, i afte, punetor, i ftohte, praktik dhe i vemendshem.

Nga pershtypjet e dy personaliteteve qe eksperimentuesit krijuan, del ne pah se modifikimi i thjeshte i nje tipari (person i ftohte, persn me shpirt te madh) percakton diferencat sinjifikative te ketyre dy personave te pershkruar.

Per shembull, inteligjenca e nje personi me shpirt te madh u interpretua si “urtesi”, ndersa inteligjenca e nje personi te ftohte u intepretua si “racional, indiferent”.

 

Cfare thame me siper lidhur me formimin e pershtypjes per personin do te bente te besonim se aktiviteti i individit qe krijon keto pershtypje kryesisht konsiston ne kombinimin ne menyra te ndryshme te elementeve te informacionit qe disponon. Ne jeten e cdo dite individet shfrytezojne informacione drejteperdrejte disponibel, por qe shpesh integrohen me informacionin qe tashme e zoterojne. Per shembull, ate te “shkuarjes te informacionit te dhene”. Sipas tij njohja jone e personave eshte strukturuar nga parashikimet tona.

Keto parashikime ndertojne nje lloj teorie per te cilen nuk jemi gjithnje te vetedijshem, por e perdorim cdo dite kur duam te dime dicka dhe synojme te imagjinojme ose te shpjegojme aspektet e tjera te personalitetit te tij. Per shembull, eshte gjeresisht e perhapur bindja se tipare, si “miqesor”, “besnik”, jane bashke; ne rast se kjo eshte e vertete, atehere ka gjasa qe nje person qe pershkruhet si “miqesor”, subjektet dalin ne perfundimin se ai eshte edhe njeri i besueshem.

 

Formimi i pershtypjes se pergjithshme realizohet nepermjet organizimit te informacionit nga ana e individit per individin tjeter. Ne rast se grupit te pare te studenteve, para se te filloje leksioni, do t’i themi se pedagogu qe po presin, eshte njeri i ngrohte, praktik, kritik dhe i vendosur, ndersa grupit te dyte i themi se pedagogu qe po presin eshte tip i ftohte, praktik dhe i vendosur (shihni me kujdes: i vetmi ndryshim ne karakterizimin e pedagogut qendron fjalet: i ngrohte – i ftohte), pas leksionit do te veme re qe studentet e grupit te pare kane krijuar nje opinion pozitiv per pedagogun, ndersa studentet e grupit te dyte kane krijuar nje opinion negativ, megjithese leksioni ishte i njejte per te dyja grupet. Ky eksperiment (i Kelej) mbahet si klasik per ilustrimin e kendveshtrimit te hershem te perceptimit te individit – fokusimin ne trajta te vecanta te personalitetit per te formuar nje pershtypje te pergjithshme per ate.

 

Lind pyetja: Si formohet pershtypja e pergjithshme? Cdo njeri e fokuson vemendjen tek disa cilesi qendrore per krijimin e pershtypjes se pergjithshme. Keto cilesi qendrore sherbejne per te interpretuar informacionin qe do te merret me vone per te njejtin individ. Keshtu, per shembull, ne shembullin e mesiperm, pershkrimi i pedagogut, is praktik apo i vendosur, interpretohet ndryshe kur ne fillim ai eshte pershkruar si “ i ngrohte” dhe ndryshe kur eshte pershkruar si “i ftohte”. (Dy fjalet ne thonjeza jane cilesi qendrore).

 

Pershtypja e pare

 

Pershtypja e pare ndikon fuqimisht per te formuar nje mendim per tjetrin. Kur shohim per here te pare nje te rritur qe nuk i kushton rendesi pamjes se jashtme, kur shohim nje femer te bukur dhe serioze, mendojme se i rrituri eshte njeri i vrazhde dhe bukuroshjae eshte inteligjente. Por, me kalimin e kohes, mesojme se i moshuari eshte kompetent ne ne nje fushe te shkences, ndersa bukuroshja rezulton me nje nivel mendor teper te ulet. Eshte ne natyren e njeriut, qe mbi bazen e pershtypjes se pare, te krijoje nje mendim per tjetrin. Si rrjedhoje, pershtypja e pare mund te ndikoje per keq ne marredheniet tona te ardhshme me tjetrin.

 

Krahas kesaj te vertete, eshte argumentuar shkencerisht edhe efekti i references kur informacioni i mevonshem eshte me i besueshem se informacioni i meparshem.

 

Efekti i references funksionon kur:

  1. njerezit kerkojne vleresim te dyte (per tjetrin), informacioni i mevoshem merr rendesi me te madh se i meparshmi
  2. kalon nje kohe relativisht e gjate midis marrjes se informacionit te pare dhe informacioni te ri.